“Laat je niet gebruiken. Kies je eigen verhaal. En laat het stormen.”
Dit is een van de meest geëmancipeerde jeugdboeken die ik ooit las. Terwijl het een hervertelling is van een verhaal uit 1873, een tijd waarin emancipatie nou niet bepaald een hot topic was! De manier waarop schrijver Adwin de Kluyver het klassieke verhaal Reis om de wereld in tachtig dagen van Jules Verne bewerkte, is indrukwekkend en inspirerend.
Wie kent het klassieke verhaal van Jules Verne niet van de steenrijke gentleman Phileas Fogg, die een weddenschap afsloot met zijn herenclub om in tachtig dagen de wereld rond te reizen? Fogg speelt – uiteraard – de hoofdrol in dit verhaal. Hoewel, ‘uiteraard’? Adwin de Kluyver stelde zichzelf vragen bij dit gegeven. Hoe zou het verhaal verteld worden door de ogen van zijn metgezellen Passepartout en Aouda? Wat maken zij mee onderweg en hoe kijken zij naar de wereld? Wie zijn zij eigenlijk? Het resultaat is een vrije bewerking van het eeuwenoude verhaal; waarin je zeker veel elementen tegenkomt van het oude verhaal maar ook heel veel nieuwe afslagen.
De Kluyver bouwde de wereld van Passepartout, de vrijheidsstrijder uit Parijs die ging werken voor Fogg, en Aouda, de 18-jarige uitgehuwelijkte vrouw uit Bombay, zorgvuldig op. Ze kregen beiden een gezicht, een perspectief, een opdracht. De reis die Fogg, de man met de klok en de kalender die alles altijd zorgvuldig wilde plannen, werd vooral ook hun reis: een reis waarin ze zichzelf vonden en hun bestemming.
Een reis in tachtig dagen om de wereld was in die tijd, 1872, een hachelijke onderneming. De wereld was nog niet zo ontsloten als dat ze nu is. Er waren nog heel veel plekken waar nog nooit iemand anders dan de oorspronkelijke bewoners waren geweest. Het kolonialisme kwam op, westerlingen kregen het op de heupen en namen gebieden en landen in, zonder te weten hoe de mensen daar leefden, zonder enig inlevingsvermogen.
Het belangrijkste thema van dit boek is vrijheid. Vrijheid om jezelf te mogen zijn, vooral ook als vrouw in een van mannen doordrenkte wereld. In de 19e eeuw was de vrouw eigenlijk niemand. Ze was veroordeeld tot een bepaald leven. Toch waren er ook in die tijd al bewegingen in opkomst die vrouwenrechten aan de kaak stelden. Vrouwen wilden ook naar school, hun mening kunnen geven en eigen keuzes maken. Aouda is de belichaming van deze wens. Ze werd gered van de brandstapel door Passepartout, waar ze toe veroordeeld was omdat haar man overleed. Vanaf dat moment werd ze strijdbaar: niemand pakt haar leven nog af.
Ze komen op hun reis steeds mensen tegen die hen inspireren: zoals de vrouwen in San Francisco die pamfletten voor meer vrouwenrechten drukken, de inheemse Amerikanen, de Ponca’s. Passepartout verdwijnt regelmatig om toch weer op te duiken: hij beleeft zijn eigen avonturen als acrobaat en sluit vriendschap met de Ponca’s. Aouda ontdekt dat Fogg een zus heeft met een bijzonder verhaal, aan wie hij meer aandacht zou mogen besteden. En daartussendoor reist steeds de listige rechercheur Fix van Schotland Yard mee, die Fogg probeert te arresteren.
Het verhaal is een wervelende samenloop van spanning, avontuur en ontroerende passages. Nergens wordt het saai of moraliserend, maar de boodschap wordt wel volstrekt duidelijk: iedereen heeft recht op vrijheid. De Kluyver schrijft in prachtige beschrijvende zinnen over de omgeving waar ze doorheen reizen, de geuren en kleuren, maar houdt er ook zeker de vaart in. Precies de ingrediënten die jongeren (vanaf een jaar of 14/15) zeer zullen waarderen. Voor jongere lezers is het verhaal waarschijnlijk nog te complex, vanwege de verwijzingen naar het klassieke verhaal en de maatschappelijke onderwerpen.
Dit is het kinderboekendebuut van Adwin de Kluyver. Hij is naast schrijver ook historicus, organisator van filmfestivals en poolreiziger. Hij deed historisch onderzoek naar expedities en ontdekkingsreizen, en naar de vraag waarom sommige poolreizigers helden werden en anderen (zoals hijzelf) weer niet. Aan het eind van het boek tipt hij andere boeken die gaan over ontdekkingsreizen door de ogen van anderen, zoals Li Gui’s A New Account of a trip around the Globe (1877), over een Chinees die de wereld rondging. Een verhaal dat veel minder bekend is dan dat van Jules Verne, maar minstens zo boeiend omdat de rollen ineens zijn omgedraaid.
Ik ben echt ondersteboven van deze leeservaring. Ik hoop dat de hervertelling de scholen binnen zal komen, en dat Jules Verne’s verhalen jongeren blijven inspireren, al was het alleen al om de vergelijking te maken met wat er allemaal in de wereld veranderd is.
Verschenen bij uitgeverij Lemniscaat. Meer info op https://lemniscaat.nl/boeken/aouda-en-passepartout
Wijs met taal 